Taliban là một cái tên gây chấn động thế giới, đặc biệt sau sự kiện nắm quyền kiểm soát Afghanistan vào năm 2021. Nhiều người thắc mắc không biết Taliban là gì? Để hiểu rõ hơn về lực lượng phức tạp này, chúng ta cần nhìn lại nguồn gốc và quá trình hình thành của họ.
Nguồn gốc và sự ra đời của Taliban
Lực lượng Taliban Afghanistan được thành lập vào năm 1994 tại thành phố Kandahar ở miền nam Afghanistan. Người đứng đầu là Mullah Mohammad Omar, một thành viên của bộ lạc Pashtun và từng là chỉ huy trong cuộc chiến chống lại quân đội Liên Xô những năm 1980. Sự ra đời của Taliban diễn ra trong bối cảnh Afghanistan rơi vào hỗn loạn sau khi Liên Xô rút quân và chính phủ thân Liên Xô sụp đổ, nhường chỗ cho các phe phái mujahideen giao tranh dữ dội.
Nhóm ban đầu bao gồm khoảng 50 người, chủ yếu là các sinh viên Hồi giáo (“Talib” trong tiếng Pashto có nghĩa là “học sinh” hoặc “người tìm kiếm kiến thức”). Họ đặt ra mục tiêu đầy tham vọng là khôi phục trật tự, chống tham nhũng và loại bỏ tội phạm đã hoành hành khắp Afghanistan trong giai đoạn nội chiến. Họ hứa hẹn mang lại an ninh và ổn định dựa trên việc áp dụng nghiêm khắc luật Hồi giáo Sharia.
Taliban nhanh chóng nhận được sự ủng hộ ban đầu từ một bộ phận dân chúng mệt mỏi vì chiến tranh và bất ổn. Với kỷ luật chặt chẽ và mục tiêu rõ ràng (ít nhất là ban đầu), họ đã nhanh chóng mở rộng phạm vi kiểm soát.
Giai đoạn nắm quyền lần đầu (1996-2001)
Chỉ hai năm sau khi thành lập, vào năm 1996, lực lượng Taliban đã chiếm được thủ đô Kabul, đánh dấu sự khởi đầu của giai đoạn họ nắm quyền kiểm soát phần lớn lãnh thổ Afghanistan. Chính quyền do Taliban thiết lập được gọi là Tiểu vương quốc Hồi giáo Afghanistan. Trong giai đoạn này, họ đã áp đặt một cách diễn giải và thực thi luật Hồi giáo Sharia cực kỳ hà khắc.
Dưới sự cai trị của Taliban, cuộc sống của người dân Afghanistan, đặc biệt là phụ nữ, bị hạn chế nghiêm trọng. Phụ nữ bị cấm đi học, đi làm, không được ra khỏi nhà nếu không có người thân là nam giới đi cùng và buộc phải mặc trang phục burqa trùm kín toàn thân. Các hoạt động giải trí như xem TV, nghe nhạc, chơi cờ cũng bị cấm. Các hình phạt tàn bạo, bao gồm hành quyết và chặt tay, được áp dụng công khai đối với những người vi phạm luật.
<>Xem Thêm Bài Viết:<>- Thành Ngữ The Benefit Of The Doubt: Ý Nghĩa Và Cách Dùng Chuẩn
- Lời Khuyên Hữu Ích Giúp Vượt Qua Áp Lực Học Tập
- Nắm Vững Từ Vựng Về Kỹ Năng Tiếng Anh: Chìa Khóa Thành Công
- Nằm Mơ Thấy Ba Chết: Giải Mã Ý Nghĩa Sâu Sắc Và Điềm Báo Trong Giấc Mơ
- Thông tư 12/2022/TT-BYT: Sửa đổi Quy định GMP
Chính quyền Taliban trong giai đoạn này cũng cung cấp nơi trú ẩn an toàn cho mạng lưới khủng bố Al-Qaeda và thủ lĩnh của nó, Osama bin Laden. Đây chính là yếu tố trực tiếp dẫn đến cuộc can thiệp quân sự của Mỹ và các đồng minh vào Afghanistan sau vụ tấn công khủng bố ngày 11 tháng 9 năm 2001.
Từ phiến quân đến lực lượng cầm quyền trở lại
Sau cuộc can thiệp quân sự do Mỹ dẫn đầu vào cuối năm 2001, chính quyền Taliban nhanh chóng sụp đổ. Tuy nhiên, lực lượng này không bị tiêu diệt hoàn toàn mà rút về vùng nông thôn và các khu vực biên giới, đặc biệt là ở Pakistan, để tổ chức lại và phát động một cuộc nổi dậy kéo dài suốt gần hai thập kỷ chống lại chính phủ Afghanistan do quốc tế hậu thuẫn và lực lượng quân sự nước ngoài.
Trong những năm là lực lượng nổi dậy, Taliban đã thực hiện nhiều cuộc tấn công du kích, đánh bom tự sát và phục kích, gây thương vong nặng nề cho cả lực lượng chính phủ, quân đội nước ngoài và dân thường. Mặc dù không còn kiểm soát lãnh thổ rộng lớn như trước, họ vẫn duy trì ảnh hưởng mạnh mẽ ở nhiều vùng nông thôn, thiết lập các “tòa án bóng tối” và thu thuế.
Quá trình đàm phán giữa Mỹ và Taliban đã dẫn đến thỏa thuận lịch sử được ký kết vào tháng 2 năm 2020. Thỏa thuận này đặt ra lộ trình cho việc rút toàn bộ lực lượng quân sự Mỹ khỏi Afghanistan. Lợi dụng việc quân đội nước ngoài bắt đầu rút đi, Taliban đã phát động một chiến dịch quân sự chớp nhoáng vào mùa hè năm 2021. Chỉ trong vài tuần, họ đã chiếm đóng hầu hết các tỉnh thành, bao gồm cả thủ đô Kabul vào ngày 15 tháng 8 năm 2021, chính thức trở lại nắm quyền sau 20 năm.
Cơ cấu lãnh đạo của Taliban
Kể từ khi thành lập, lực lượng Taliban đã có một số sự thay đổi trong cơ cấu và thủ lĩnh tối cao. Người sáng lập và thủ lĩnh đầu tiên là Mullah Mohammad Omar, một nhân vật bí ẩn hiếm khi xuất hiện trước công chúng. Ông lãnh đạo tổ chức từ khi thành lập cho đến khi qua đời vào năm 2013, nhưng tin tức về cái chết của ông chỉ được công bố hai năm sau đó.
Người kế nhiệm Mullah Omar là Mullah Akhtar Mohammad Mansour. Tuy nhiên, nhiệm kỳ lãnh đạo của ông khá ngắn ngủi. Vào năm 2016, Mansour đã bị hạ sát trong một cuộc không kích bằng máy bay không người lái của Mỹ tại Pakistan.
Sau cái chết của Mansour, Mawlawi Haibatullah Akhundzada đã trở thành thủ lĩnh tối cao của Taliban. Akhundzada là một học giả pháp lý Hồi giáo, được biết đến với danh hiệu “Thủ lĩnh của những người trung thành”. Ông được coi là người có tiếng nói quyết định cuối cùng đối với các vấn đề chính trị, tôn giáo và quân sự quan trọng của tổ chức. Bên cạnh thủ lĩnh tối cao, Taliban còn duy trì một hội đồng lãnh đạo quan trọng gọi là Quetta Shura, có trụ sở tại Pakistan, chịu trách nhiệm đưa ra các quyết định chiến lược và hoạt động hàng ngày của lực lượng này.
Chân dung thủ lĩnh tối cao Taliban Haibatullah Akhundzada
Mục tiêu chính trị và tôn giáo
Mục tiêu cốt lõi và xuyên suốt của Taliban là lật đổ bất kỳ chính quyền nào không do họ kiểm soát và tái thiết lập Tiểu vương quốc Hồi giáo Afghanistan, dựa trên việc áp dụng nghiêm ngặt cách hiểu của họ về luật Hồi giáo Sharia. Trong giai đoạn nắm quyền lần đầu (1996-2001), họ đã thể hiện rõ mục tiêu này thông qua việc áp đặt các quy định xã hội và pháp lý hà khắc.
Sau khi trở lại nắm quyền vào năm 2021, các phát ngôn viên của Taliban đã đưa ra những tuyên bố mềm mỏng hơn. Họ nói rằng muốn xây dựng một chính phủ bao trùm với sự tham gia của nhiều thành phần và không trở thành mối đe dọa đối với các quốc gia phương Tây hoặc bất kỳ nước nào khác. Họ cũng cam kết bảo đảm an toàn cho những người từng làm việc cho chính phủ cũ.
Tuy nhiên, thực tế tại Afghanistan sau năm 2021 cho thấy sự khác biệt đáng kể so với những tuyên bố này. Đã có nhiều báo cáo về tình trạng vi phạm nhân quyền, đặc biệt là đối với phụ nữ và các nhóm thiểu số. Các hạn chế nghiêm ngặt đối với phụ nữ trong giáo dục và việc làm đã được tái áp dụng ở nhiều nơi. Điều này cho thấy việc áp đặt luật Hồi giáo theo cách diễn giải của Taliban vẫn là một ưu tiên hàng đầu của lực lượng này.
Nguồn tài chính của lực lượng Taliban
Trong suốt thời gian hoạt động như một lực lượng nổi dậy và cả khi nắm quyền, Taliban đã dựa vào nhiều nguồn khác nhau để duy trì hoạt động và tài trợ cho cuộc chiến của mình. Một trong những nguồn thu nhập chính và được biết đến nhiều nhất là từ hoạt động mua bán ma túy. Afghanistan là quốc gia sản xuất thuốc phiện lớn nhất thế giới, và Taliban đã áp thuế nặng đối với những người trồng cây thuốc phiện và sản xuất heroin tại các vùng lãnh thổ mà họ kiểm soát.
Ngoài ma túy, Taliban còn có các nguồn thu khác. Họ áp thuế đối với các doanh nghiệp địa phương và hoạt động thương mại, đặc biệt là tại các cửa khẩu biên giới. Việc kiểm soát các mỏ khoáng sản nhỏ lẻ ở các khu vực nông thôn cũng mang lại nguồn thu đáng kể. Theo ước tính của các nhà nghiên cứu, bao gồm cả ước tính từ NATO, Taliban có thể thu về khoảng 1,6 tỷ USD mỗi năm từ tất cả các nguồn này.
Bên cạnh các nguồn thu từ hoạt động kinh tế bất hợp pháp và thuế, Taliban cũng nhận được sự hỗ trợ tài chính từ một số cá nhân và nhóm ủng hộ ở các quốc gia khác, đặc biệt là từ Pakistan và một số quốc gia vùng Vịnh. Những khoản viện trợ này, mặc dù khó theo dõi chính xác, được cho là đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì khả năng hoạt động của lực lượng này trong nhiều năm.
Tóm lại, Taliban là gì đã được giải đáp qua lịch sử hình thành, giai đoạn cầm quyền và nguồn lực tài chính của họ. Việc hiểu rõ về lực lượng này là cần thiết để nắm bắt tình hình phức tạp tại Afghanistan hiện nay. Edupace hy vọng bài viết này đã cung cấp những thông tin hữu ích cho bạn đọc.
Câu hỏi thường gặp về Taliban
Hệ tư tưởng chính của Taliban là gì?
Hệ tư tưởng của Taliban dựa trên một cách giải thích cực đoan của luật Hồi giáo Sunni (đặc biệt là trường phái Hanafi) và bộ luật bộ lạc Pashtun (Pashtunwali). Họ mong muốn thành lập một Tiểu vương quốc Hồi giáo Afghanistan dựa trên việc áp đặt nghiêm ngặt luật Hồi giáo Sharia lên mọi mặt đời sống xã hội.
Taliban hiện đang kiểm soát những khu vực nào ở Afghanistan?
Kể từ tháng 8 năm 2021, Taliban đã nắm quyền kiểm soát phần lớn lãnh thổ Afghanistan, bao gồm thủ đô Kabul và hầu hết các tỉnh thành. Họ hiện là lực lượng cầm quyền trên thực tế tại quốc gia này.
Quan hệ giữa Taliban và các tổ chức khủng bố khác như Al-Qaeda hay ISIS như thế nào?
Taliban có mối quan hệ lịch sử chặt chẽ với Al-Qaeda. Mặc dù đã cam kết không cho phép Al-Qaeda sử dụng lãnh thổ Afghanistan để tấn công các nước khác theo thỏa thuận với Mỹ năm 2020, mối liên hệ giữa hai nhóm vẫn là vấn đề đáng quan ngại. Đối với ISIS (cụ thể là nhánh IS-K hoạt động tại Afghanistan), Taliban coi họ là kẻ thù và thường xuyên giao tranh với lực lượng này.
